Europa Środkowa – kwestia definicji

Istnieje wiele definicji Europy środkowej, w zależności tego jakie kryteria kulturowe, historyczne czy polityczne służą jej konstruowaniu. Nieuchronna jest też arbitralność wszelkich takich definicji. Przynależą one nie do geografii fizycznej lecz do uwarunkowanej kulturą i polityka geografii symbolicznej.[1]

W literaturze anglosaskiej, do pewnego stopnia tradycyjnie, Europa Środkowa  to przede wszystkim obszar Niemiec i Austrii, Polski, Węgier, Czech, Słowenii. Kryterium geograficzne zdaje się tu przeważać.

W Polsce Europa środkowa definiowana jest często podług kryteriów historycznych i są to,  obok  samej Polski, Litwa, Czechy, Słowacja, Węgry a także zachodnie i centralne obszary Ukrainy i Białorusi („dokąd sięga barok” – barok obejmuje bowiem prawie całą Białoruś, a także znaczną część zadnieprzańskiej Ukrainy m.in. Ukrainę Słobodzką z Charkowem). Wydaje się, że takie wyobrażenie Europy Środkowej w jakiejś części dyktowane jest dziejami wielonarodowej I Rzeczpospolitej. „Rodzinna Europa” Czesława Miłosza podobnie jak  „Europa w rodzinie” Marii Czapskiej to piękne i powszechnie znane  literackie świadectwa takiego podejścia.

Cesarstwo Habsburskie bywa również nostalgicznie traktowane jest jako kwintesencja  Europy Środkowej z jej wielokulturowością.  W części tradycji literackiej ów sentyment koncentruje się i zawęża niemal do samej do Galicji.. Podobne nostalgie dotyczą także innych regionów, jak Bukowina, Siedmiogród i inne. Starczy sięgnąć  lekturę  Henryka Wereszycki, „Pod berłem Habsburgów”, by przywołać róże barwy środkowoeuropejskości..   Owa nostalgiczna Europa Środkowa lub Galicja przeciwstawiana jest ostrym podziałom narodowym i późniejszym nacjonalizmom. Jest też często upiększonym nieco obrazem  przeszłej epoki, o utopijnym niemal charakterze z różnobarwną kulturą ludową, w szczególności nieobecną już ludową kulturą żydowską.

Wszelkie takie definicje i wyobrażenia oparte o kryteria historyczno-kulturowe  są nie tylko arbitralne, ale też z natury rzeczy rysować  muszą nader rozmyte kontury. Termin „Europa Środkowa” oznacza w nich bardziej  pewien szczególny klimat kulturowy niż obszar geograficzny.  Kulturoznawca takie nieostre definicje  będzie z powodzeniem stosował. Na obszarze Europy Środkowej użycie takich definicji może być szczególnie złożone wobec pozbawienia wielu  terenów ciągłości kulturowej w skutek dwudziestowiecznych tragedii  wojennych, zmian państwowych granic, burzliwych i wymuszanych przemian społecznych i masowych prześladowań. Dlatego też opis kulturowego  pejzażu całego regionu, czerpiący z  historycznych źródeł,  może być też czasem nader oddalony od aktualnego stanu, na który nader poważny wpływ miały lata II wojny oraz okres do 1989 roku.  Ten dysonans  nie musi być jednak traktowany jako zafałszowywanie przeszłości czy  też obecnego stanu ducha. Owo odwoływanie do lepszego dawniejszego świata może  być projektem wymierzonym w przyszłość –  regionalnej współpracy, intencją przezwyciężania podziałów i narosłych w przeszłości konfliktów. Przeszłość zawsze w taki czy inny sposób przenika teraźniejszość. Chodzi jednak o stopień tej nostalgii za lepszą, utopijną przeszłością, jej właściwe zrozumienie i umiejętność umieszczenia jej właśnie w teraźniejszym kontekście.

W przeciwstawieniu do kryteriów kulturowo-historycznych kryteria polityczne wyznaczają  obecnie bardziej wyraziste definicje Europy Środkowej. Mapa rysowana być musi wzdłuż państwowych granic (jeśli oczywiście nie przewiduje się ich rozpadu).  To państwa są podstawowymi jednostkami terytorialnymi i to one tworzą dany region. [2]

Oczywiste też, że nazewnictwo regionów geograficznych powodowane jest w dużym stopniu przemianami politycznymi.  W okresie Zimnej Wojny Rosja wraz z całym blokiem wschodnim nazywana była powszechnie Europą Wschodnią. Słoweński politolog Marc Leon pisze wprost, że takie wyobrażenie Europy Wschodniej  to twór komunizmu.[3] Po roku 1989 zaczęto szukać nowego nazewnictwa.[4] Kraje byłej „demokracji ludowej” zaczęto nazywać Europą środkowowschodnią. Kwestie te jeszcze bardziej skomplikował rozpad Związku Sowieckiego, bowiem trzeba było zaszeregować gdzieś byłe sowieckie republiki.  Terminy „Europa Środkowowschodnia” (Mitteleuropaeische Staaten, Eastcentral Europe) upowszechniły się po roku 1989  i wciąż są stosowane. Nie zawsze jednak dokładnie wiadomo, które państwa wchodzić mają w skład tak definiowanego obszaru.

Należy przypomnieć, że termin Europa Środkowowschodnia obecny jest już u Oskara Haleckiego na długo przed rokiem 1989 i ma u niego znaczenie geopolityczne [5]. To co wybitny polski emigracyjny historyk uważa za Europę Środkową podzielone jest na Środkowowschodnią i Środkowozachodnią jej część. W ten sposób ten uwyraźniał on podział Europy, jaki wymuszony był  sowiecką ekspansją i „zimna wojną”. [6] Jego zdaniem został podzielony sam środek kontynentu. To miało podkreślać wagę tego, co się stało w roku 1945. Trzeba jednak zauważyć, że termin Europa Środkowozachodnia, pozbawiony zostaje bezpośredniego kontekstu zimnej wojny i nikt chyba nie już ma zamiaru się stosowania takiego terminu.[7] Skoro jednak termin Europa Środkowozachodnia jest praktycznie nieobecny, to jaki ma sens termin Europa Środkowowschodnia i który człon tego określenia ma istotniejsze znaczenie? Dla wielu też  termin „środkowowschodnia” jest bliższy pokrewnemu terminowi „wschodnia” niż „środkowa” i jest niemal synonimem dawnej „Wschodniej Europy”.[8]

Geografia symboliczna, bo z taką tu mamy do czynienia, tworzy swoje definicje nader często podług politycznych kryteriów, choć czasem debaty z pozoru dotyczące bardziej kultury niż polityki, przygotowują zmianę terminologii. [9] Tak też i jest z dyskutowanym tu terminem Europy Środkowej.

Przełom 1989 roku poprzedziła m.in. szeroka debata kręgów opozycyjnych poświęcona „ukradzionej Europie”. Jeśli metaforycznie mowa była o kradzieży, to bardziej dosłownie miało być powiedziane, że Europa Wschodnia ukradła Zachodowi Europę Środkowa. Dążenie do urobienia tego pojęcia przez kręgi opozycji polskiej, czeskiej czy węgierskiej  było wyrazem intencji politycznej, by odróżnić się od Europy Wschodniej, kojarzonej w tamtej epoce jednoznacznie z Rosją.[10] Zabieg wobec powszechnie panujących wśród zachodnich społeczeństw  stereotypów był konieczny. Dodać można, że również później upowszechniony termin Europa środkowowschodnia znaczył  dla wielu, mocą owych stereotypów i przyzwyczajeń, tyle co „Rosja i coś jeszcze”.

Ciekawy impuls  do używania terminu Europa Środkowa w jego niemieckiej brzmieniu „Mittel-europa” dała pod koniec lat 80-tych Austria. Terminu tego użyczać począł ówczesny vicekanclerza Austrii Erharda Buska.[11] Motywacja była również polityczna. Poszukująca wzmocnienia własnej tożsamości Austria miała wg niego szukać zakorzenienia w środkowej Europie. Liczne konferencje organizowane przez Austriaków  wspomagały zarazem wysiłki  środkowoeuropejskich dysydentów. [12]

Te istotne przykłady wskazują wyraziście jak dalece nazewnictwo, z pozoru jedynie geograficzne, posiada istotne znaczenie i treści polityczne. Istotne jest też, że i odwrotnie,  zmiany polityczne wpływają na tego typu nazewnictwo i dokonywane w nim zmiany.

Próba więc zdefiniowania i urobienia terminu „Europa Środkowa” może mieć dzisiaj znaczenie zarówno polityczne jak i polityczno-kulturalne. [13] Zdobywając się na nieuniknioną arbitralność, Europę Środkową można dziś  geopolitycznie nazwać państwa od Estonii poprzez Polskę, Czechy, Węgry, Serbię do Albanii, Kosowa i Bułgarii. Łącznie chodzi jest tych państw 17. Większość z nich należy do Unii Europejskiej, a pozostałe są na drodze do akcesji (Serbia, Albania, Kosowo, Macedonia, Czarnogóra, Serbia, Chorwacja, Bosnia i Hercegowina).

Zastrzeżenia wobec tak sformułowanej definicji wzbudzić musi różnorodność tego obszaru. Zapytać można, czy aż tak wiele wspólnego ma Estonia i Kosowo, żeby włączać te dwa kraje do jednego obszaru geopolitycznego. Pamiętając o  arbitralności  tego typu definicji trzeba zarazem stwierdzić, że ich trafności nie rozstrzyga sama mapa, lecz polityczne a lepiej powiedziawszy polityczne i geopolityczne argumenty. Od razu należy też stwierdzić, że dla kulturoznawcy powyższa definicja Europy Środkowej (od Estonii pod Kosowo) nie będzie użyteczna, a także  że co najmniej kilka definicji Europy środkowej może równolegle funkcjonować, zależnie od przedmiotu zainteresowań.

Tam jednak, gdzie pod uwagę brana ma być przede wszystkim dzisiejsza sytuacja geopolityczna, za taką definicją Europy Środkowej przemawiają dziś nader poważne argumenty. Jednakże owa geopolityczna przesłanka jest moim zdaniem również podpowiedzią do wielu pytań dotyczących ruchów narodotwórczych i kształtowania się kultury politycznej całego regionu.

[1] Dyskusje nt definicji ES prześledzić można m.in. na podstawie: Barbier Bernard, L’Europe Centrale. Une Definotion Geographique [w:] Beaupretre Gerard, L’Europe Centrale, Realite, Mythe, Enjeu XVIIIe-XXe Siecle,  Varsovie 1991 oraz Maria Tudorowa, Bałkany wyobrażone, Wołowiec 2008 (orginalne wydanie 1997) w szczególności rodział; Między klasyfikacją a polityką. Bałkany a mit Europy Środowej ss.301-344.

[2] Przykładem stosowania kryteriów ściśle politycznych dostarcza Francja. Zmienne definicje dawane przez geografów francuskich (Europe centrale, Europe mediane) oparte są niemal wyłącznie o kryteria polityczne.

[3] Marc Leon, What’s so Eastern about Eastern Europe?, Harpenden 2009, S.107-124.

[4] Maria Tudorova, Bałkany wyobrażone,  rozdział Między klasyfikacją a polityką, Bałkany i mit Europy Środkowej.

[5] Oskar Halecki The Limits and Divisions of European History (1962); tłum. pol.: Historia Europy – jej granice i podziały (2002).

[6] U Haleckiego w Europie Środkowozachodniej leżą Niemcy. Dzisiejsze Niemcy definiują się dzisiaj jako kraj Zachodu i z pewnością próby definiowania ich jako Europy środkowej spotkały by się tam z niechęcią, gdyż nazbyt kojarzyły by się z „Mitteleuropą” czy też niemiecką „Sonderweg”.

[7] Dla Haleckiego środkowozachodnia Europa to przede wszystkim Niemcy. Wedle autodefinicji współczesnej niemieckiej kultury politycznej Niemcy przynależą do Zachodu, a skojarzenia z ich środkowoeuropejskim położeniem unika się, jako zbyt zbliżonego do „Sonderweg” – wyboru drogi specjalnej między Zachodem a Wschodem, osądzanego jako jedna z przyczyn niemieckich nieszczęść. W charakterystyczny sposób wielka monografia pozjednoczeniowa monografia nestora niemieckiej historiografii Heinricha Augusta Winklera zatytułowana jest „Długa droga na Zachód”.

[8] Na to właśnie wskazuje Leon Marc. Op.cit.

[9] W ciekawy sposób zwraca na to uwagę Maria Todorova, wskazując jak w skutek zmian 1989 zmieniła terminologia amerykańskiego Departamentu Stanu, stosowana w opisie regionu.

[10] Ash Timothy Gordon: Does Central Europe exist? The New York Review of Books 9 October 1986, Milan Kundera: Die Tragödie Mitteleuropas W: Wiener Journal, Heft Juli/August 1984; Gyorgy Konrad: Der Traum von Mitteleuropa w: Wiener Journal, Juni 1984; Karl Schlägel: Die Mitte liegt ostwärts. Die Deutsche, der verlone Osten und Mitteleuropa. Berlin 1986.

[11] Busek Erhard, Brix Emil, Projekt Mitel-europa. Wien 1986. Należy zwrócić uwagę, że w współczesnym języku niemieckim używa się także terminu „Zentraleuropa”. Zastępuje on często termin „Mitteleuropa” wobec jego historycznych obciążeń.

[12] Truger Arno. Macho Thomas (hg)  Mitteleuropäische Perspektiven, Burmeister, H.-P., Boldt F. Meszaros    G. (Hg) Mitteleuropa. Traum oder Trauma?, Berg Heino, Baumeister Peter, Mitteleuropa und die deutsche Frage.

[13] Kwestie definicji Europy Środkowej, jej politycznego i kulturalnego znaczenia w niezwykle interesujący sposób dyskutuje swojej książce „Bałkany wyobrażone” Maria Todorowa w rozdziale „Między klasyfikacją a polityką. Bałkany i mit Europy Środkowej” ss.301-344.

 

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

%d blogerów lubi to: