Debata 1 Społeczeństwo obywatelskie – gdzie najtrudniej je tworzyć?

Zajmując się całą Europą Środkową zwracamy przede wszystkim uwagę na sytuację w Czechach, Słowacji, Wegrzech i Rumunii. W którym z tych krajów kwestie konstruowania się społeczeństwa obywatelskiego wydają się najtrudniejsze? Spróbuj uzasadnić swój pogląd argumentami socjologicznymi i historycznymi. Proszę podać bibliografię.

Tekst ma mieć od 3600 do 4000 znaków. Termin nadesłania do końca marca 2013.

5 thoughts on “Debata 1 Społeczeństwo obywatelskie – gdzie najtrudniej je tworzyć?

  1. Pojęcie „społeczeństwa obywatelskiego” „civil society” pojawiło się w ostatnich kilkudziesięciu latach, jest ono niejednoznacznie interpretowane i w opinii naukowców naukowo niedopracowane. „ Autor „Demokracji w Ameryce” A.de Tocqueville ukazał funkcjonowanie systemu, opartego na uczestnictwie obywateli w życiu publicznym i poczuciu dobra wspólnego. „Obecność czynnika państwowego”,według niego, „jest niezbędna, gdyż pozwala na utrwalenie społecznej równowagi [1]”. Tą koncepcję kontynuował Robert Putnam w książce „Demokracja w działaniu” – Putnam uznał obywatelski charakter wspólnoty za czynnik decydujący o sukcesie instytucji, pisząc „że system polityczny należy potraktować jako część systemu organizacji społecznych. Działalność w partiach politycznych nie różni się więc zasadniczo od aktywności w organizacjach pozarządowych. Społeczeństwo obywatelskie i jego rozwój w dużym stopniu zależy od historii i tradycji”[2]. Opierając się na te ujęcia, można zdiagnozować przemiany społeczne, które zachodzą w Europie, biorąc pod uwagę zachodni model społeczeństwa i demokracji.
    Rozpatrując problem tworzenia się społeczeństwa obywatelskiego w Europie Środkowej uważam że największe trudności mają Czesi. Uwarunkowane jest to poprzez czynniki społeczne, historyczne i kwestie związane z polityką. Tradycje społeczno – polityczne Europy środkowej są specyficzne. Porządek demokratyczny budowany jest w społeczeństwach, które doświadczyły totalitaryzmu i autorytaryzmu.
    Obecnie społeczeństwo obywatelskie przejawia się głównie w aktywności ludzi w organizacjach pozarządowych (NGO). Zatem dobrym miernikiem do porównań krajów jest odsetek organizacji pozarządowych występujących w danym kraju.
    Źródło Civil Society International podaje następujący wskaźnik: odsetek zatrudnienia w sektorze non-profit do zatrudnienia ogółem, Czechy 1.7%, Węgry 1.3% ,Słowacja 0.9% Rumunia 0.6% dane z 1995 roku. We wspomnianym zestawieniu Czechy ze stosunkowo wysokim odsetkiem w Europie Środkowej na tle pozostałych badanych krajów, wypadają dużo gorzej (średnia dla wszystkich krajów wynosiła 4.8%).
    W przypadku Czech, na pierwszy rzut oka może się wydawać, że takie społeczeństwo istnieje i ma się dobrze, bo do jego pozytywnych aspektów można z pewnością zaliczyć prawo do obywatelskiego nieposłuszeństwa – czyli świadomego działania pokojowego podejmowanego w imię wyższych wartości i zakładające złamanie prawa. Jako przykład może posłużyć niezapomniana opozycja lat 70-80: bunt studentów z 1967 roku, który przyczynił się do Praskiej Wiosny. Czesi, aż do 89 roku prowadzili liczne manifestacje (działacze Karty 77,powstawanie grup „Czeskie dzieci”, Klub na rzecz Socjalistycznej przebudowy „Odnowa”, manifestacja nazwana „tygodniem Palacha”, upamiętniająca samospalenie w proteście przeciwko stłumieniu Praskiej Wiosny). Czechosłowacja znajdowała się wciąż w cieniu wydarzeń z 68 roku. “Samowyzwolenie [3]” społeczeństwa obywatelskiego było wyrazem sprzeciwu wobec niedemokratycznego państwa. Jak pisze Marcin Jóżko, „oddolna aktywność w sferze kultury czy edukacji, skierowana bezpośrednio do ludzi, miała przyczynić się do budowy “civil society” od podstaw. Tworzenie społeczeństwa alternatywnego uznano za formę oporu i środek służący opanowywaniu “niemoralnego” systemu”.Sprzeciw oznaczał zanegowanie państwa, które nie było w stanie spełniać swych ideologicznych założeń.
    Po przełomie roku 1989 społeczeństwo alternatywne nie miało już racji bytu. W warunkach pluralizmu politycznego, demokracji i wolnego rynku myślenie w kategoriach obywatelskich nie powinno być skierowane przeciw systemowi. Prezydent Czech Václav Klaus społeczeństwo obywatelskie nazwał koncepcją parasocjalistyczną.[4] Podsumowując po przemianach politycznych, które się dokonały można stwierdzić, iż wypełnianie swej roli przez państwo sprawiło, że słabnie potrzeba konstruowania społeczeństwa obywatelskiego w Czechach.

    Bibliografia
    1. Alexis De Tocqueville, O Demokracji W Ameryce, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, Przełożył: Marcin Król 1976 r
    2. Robert d. Putnam, Demokracja w działaniu, Znak fundacja im. Stefana batorego, 2004, s.324
    3. Jóźko M., Artykuł w kwartalniku Instytutu Studiów Politycznych PAN “Kultura i Społeczeństwo”, 2002
    4. http://www.batory.org.pl/programy_operacyjne/debaty/2010/spoleczenstwo_obywatelskie_mity_i_rzeczywistosc
    5. Fagan Adam, Taking Stock of Civil-Society Development in Post-communist Europe: Evidence from the Czech Republic, http://www.academia.edu/471500/Taking_stock_of_civil-society_development_in_post-communist_Europe_Evidence_from_the_Czech_Republic
    6. M. Kundrata, ‘Czechoslovakia’, in D. Fisher, C. Davis, A. Juras and V. Pavlovic (eds),Civil Society and the Environment in Central and Eastern Europe(London: Ecological Studies Institute, 1992

  2. Miarą społeczeństwa obywatelskiego wg R. Dahrendorfa jest istnienie oddolnie powołanych instytucji i organizacji społecznych. Przykładami są ruchy społeczne, Kościoły, fundacje, partie polityczne, związki zawodowe, autonomiczne uniwersytety, a także przedsiębiorstwa i wolne zawody. Nieodzowne dla funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego jest istnienie praw obywatelskich, które zapewniają bezpieczne uczestnictwo ludzi w życiu społecznym. (1) Konieczne jest też wzajemne zaufanie i wiara w skuteczność prowadzonej działalności.

    Gdzie jest najtrudniej budować społeczeństwo aktywnych obywateli? Przesłanki historyczne i socjologiczne zdają się wskazywać na Rumunię. Słabość społeczeństwa obywatelskiego była tu widoczna już w czasach komunizmu. W tym kraju nie istniała zorganizowana opozycja antykomunistyczna, a obalanie totalitarnego reżimu rozpoczęło się najpóźniej spośród państw regionu i to przy wiodącej roli byłych współpracowników Ceausescu. Najdłużej po upadku komunizmu władzę sprawowali tu byli komuniści (prezydent Ionescu do 1996). Po przełomie 1989 r. kraj boryka się z szeregiem problemów, które mogą utrudniać budowę społeczeństwa obywatelskiego, między innymi populizm, bieda, korupcja. Rumunia ma najniższy PKB per capita spośród państw, które porównujemy(2); najwyższy jest z kolei wskaźnik korupcji.(3) Poważnym problemem jest liczna społeczność romska pozostająca na uboczu społeczeństwa. Według oficjalnych danych stanowi ona 3.25% ludności kraju(4), choć według niektórych szacunków może być znacznie liczniejsza. Problem ten występuje jednak w podobnym stopniu na Węgrzech i na Słowacji.

    Badacze wyróżniają 4 wymiary społeczeństwa obywatelskiego, które w dużym skrócie można opisać następująco:
    1.struktura – czyli rozmiary, stopień i sposób zorganizowania, uczestnicy, działania i zasoby społeczeństwa obywatelskiego.
    2.środowisko (environment), w którym społeczeństwo funkcjonuje, w tym różne czynniki umożliwiające lub uniemożliwiające jego rozwój.
    3.wartości (values) praktykowane w sferze społeczeństwa obywatelskiego; czy służą dobru wspólnemu czy nie.
    4.wpływ (impact) działań uczestników społeczeństwa obywatelskiego na rządy w państwie, na społeczeństwo i na realizację celów rozwojowych.(5)

    Badaniem tych 4 wymiarów zajmuje się CIVICUS (World Alliance for Citizen Participation). Wyznacza on wskaźniki jakości społeczeństwa obywatelskiego – Civil Society Index (CSI). Dane CIVICUS pozwalają porównać stan społeczeństwa obywatelskiego w dwóch interesujących nas państwach:
    1. Czechy: struktura 1.7, środowisko: 2.1, wartości 2,4, wpływ 1.4
    2. Rumunia: struktura 1.3, środowisko 1.8, wartości 1.9, wpływ 1.6 (6)
    Z powyższego widać, że w Rumunii sytuacja jest wyraźnie trudniejsza niż w Czechach (pod względem 3 z 4 wskaźników), choć nie oznacza, że rzeczywiście sytuacja musi być najgorsza w regionie. Prawdopodobnie poważne trudności w budowie społeczeństwa obywatelskiego występują również na Słowacji (niestety brak danych CIVICUS), gdzie współcześnie problem romski jest równie poważny jak w Rumunii, a dodatkowo przeszkodą może być krótka tradycja własnej państwowości (od 1993 r.).

    Dane Freedom House potwierdzają hipotezę, że z największymi trudnościami w budowie społeczeństwa obywatelskiego może się borykać Rumunia (prawa polityczne i wolności obywatelskie nie zapewnione w idealny sposób, a są niezbędne dla rozwoju społeczeństwa obywatelskiego). Na drugim miejscu zaś plasują się Węgry, gdzie wskaźnik wolności obywatelskich, podobnie jak w Rumunii, nie jest optymalny. Słowacja i Czechy mają pod tym względem najlepsze wyniki.(7)

    1) „Europa i społeczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo”, Fundacja im. S. Batorego, 1994, s. 236.
    2) http://www.transparency.org/country
    3) http://search.worldbank.org/data?qterm=gdp%20per%20capita&language=EN
    4) „Can we measure civil society? A proposed methodology for international comparative research” Carmen Malena, Volkhart Finn Heinrich [w:] Development in Practice, Volume 17, Number 3, June 2007, s. 341-345.
    5) http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2012/02/Comunicat_DATE_PROVIZORII_RPL_2011_.pdf
    6) http://www.civicus.org/csi/index.php?option=com_csidata&Itemid=27
    7) http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/freedom-world-2012

  3. Demokratyczne systemy polityczne, gwarantujące zabezpieczenia instytucjonalne praw obywatelskich, regularnie przeprowadzenie wolnych wyborów, poddanych kontroli społecznej oraz cechujące się partycypacją obywateli w mechanizmach sprawowania władzy charakterystyczne są dla poliarchii zachodnich. W państwach postkomunistycznych Europy Środkowo-Wschodniej społeczeństwo obywatelskie pozostaje kategorią in statu nascendi [9; s. 47]. Ewentualnie raczej w tym regionie nie można mówić o wielkiej różnice poziomu rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, ale o sukcesach i problemach; chociaż na pierwszy rzut oka odpowiedzią na pytanie, gdzie jest najtrudniejsza sytuacja ze stworzeniem społeczeństwa obywatelskiego, musi być oczywiście Rumunia. Właśnie moim zdaniem tak i jest, ale wszystkie ww. kraje są jeszcze w stanie kształcenia tego obywatelstwa.

    Najpierw należy zwrócić uwagę na jakiś ogólne wspólne kryteria, np.:
    1) więc, według oceny Freedom House, na wyższym stopniu są społeczeństwa Czech i Słowacji (mają wolną prasę, wysoki poziom zabezpieczenia swobód obywatelskich, oraz praw politycznych). Rumunia i Węgry mają częściowo wolną prasę i gorsze wskaźniki co dotyczy praw i swobód. Ciekawe, że ocena (za 2012 r.) stanu swobód obywatelskich na Węgrzech spadła z powodu kontrowersyjnych zmian konstytucyjnych i prawnych, które zagrażają niezależności sądownictwa [5]. I Rumunia zajmuje tutaj (według Freedom House) ostatnie miejsce z tych 4 krajów /w tym kontekście ciekawym jest porównanie w artykułu „The Economist” sytuacji w Rumunii z opinią o Węgrzech po zmianach w tym kraju: Ale wszystko jest jeszcze gorzej w Rumunii, ponieważ „nie zmienią oni konstytucję, łamią oni jej”[6]/;

    2) w rankingu odnośnie poziomu aktywności społecznej (‘participation in social activities’) są następne wyniki: Czechy – 56 %, Słowacja – 45 %, Węgry – 26 %, Rumunia – 17 %, także Rumunia należy do krajów, gdzie częściej było mówiono o braku tej aktywności społecznej [8; s. 87];

    3) poziom korupcji w Rumunii jest najwyższy z wymienionych państw – 66 miejsce w rankingu Corruption Perceptions Index (CPI) z najmniejszą ilością punktów (Węgry – 46 miejsce, Czechy – 54, Słowacja – 62) [3] – Rumunia niejednorazowo była oskarżona wobec korupcji, np. podczas jeszcze nieudanych negocjacji o dołączeniu do strefy Schengen.

    W raportach Freedom House lub Amnesty International są zgadano cięsto podobne problemy dla 4 krajów: korupcja, wolność wypowiedzi, etniczna dyskryminacja (najpierw odnośnie Romów), stosunek do organizacji religijnych. Formują się jakiś podstawy instytucjonalne społeczeństwa obywatelskiego, ale być może czasem jeszcze brakuje zmian myślenia, mentalności, co jest w tej kwestii decydująco ważnym. Kraje Europy Środkowo-Wschodniej nadal znajdują się na długiej drodze prowadzącej od utopijnych iluzji antykomunistycznego społeczeństwa obywatelskiego do budowy realnego, mieszczańskiego, czyli kapitalistycznego społeczeństwa obywatelskiego [2; s. 85].

    Robiąc jakikolwiek analizy i porównania, trzeba zastanawiać się nad tym, że naprawdę te kraje są bliskie i daleki jednocześnie:
    – podstawy historyczne są podobne (postkomunistyczne), ale inne (nawet jeżeli po prostu przypomnieć szczegóły wydarzeń 1989 r.), co ma wpływ na teraźniejszą budowę społeczeństwa obywatelskiego;
    – także wyniki tego rozwoju postkomunistycznego – lepsze/gorsze – są raczej podobne, np. wszystkie te kraje są teraz w UE (a dla wstępu do Unii był ważnym poziom rozwoju demokratycznego), chociaż w tej kwestii także charakterystycznym zostaje te, że 3 z wymienionych państw są w UE od 2004 r., a jedne od 2007 r. (i jeszcze nie może dołączyć się do strefy Schengen czyli brakuje w jakiś mierze zaufania).

    Podsumowując, jeszcze raz można powiedzieć, że trudniejsza sytuacja z kształceniem społeczeństwa obywatelskiego jest prawdopodobnie w Rumunii (o czym mówią nie tylko subiektywne opinia, ale i mniej więcej obiektywne wskaźniki), ale nawet w tym kraju w ostatni lata jest rozwój i dlatego względne opóźnienie (w porównaniu do sąsiadów) nie może być uważane za fatalne.

    Bibliografia
    1. Amnesty International Report 2012. The State of the World’s Human Rights // http://files.amnesty.org/air12/air_2012_full_en.pdf
    2. Idea społeczeństwa obywatelskiego w Polsce i Europie Środkowowschodniej // E.Górski. Rozważania o społeczeństwie obywatelskim i inne studia z historii idei / Eugeniusz Górski. Warszawa : Wydaw. Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, 2003 – s. 57-88.
    3. Corruption Perceptions Index 2012, informative brochure // http://www.transparency.org/cpi2012/results#myAnchor1
    4. Human Development Report 2013. The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World// http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf
    5. Hungary. Overview // http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2012/hungary
    6. Is Romania worse than Hungary? // http://www.economist.com/blogs/easternapproaches/2012/07/romanian-politics-2
    7. Romania. Overview // http://www.freedomhouse.org/report/freedom-world/2012/romania
    8. Third European Quality of Life Survey – Quality of life in Europe: Impacts of the crisis // http://www.eurofound.europa.eu/pubdocs/2012/64/en/1/EF1264EN.pdf
    9. Unia Europejska a społeczeństwo obywatelskie : praca zbiorowa / pod red. Ryszarda Paradowskiego, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2005.

  4. Pojęcie społeczeństwa obywatelskiego ma w myśli europejskiej wiekową tradycję sięgającą czasów antycznych. Dużo uwagi temu pojęciu poświęcili filozofowie XVIII i XIX-wieczne, zaś odżyło ono w drugiej połowie XX wieku w krajach, należących wtedy do obozu socjalistycznego, a zwłaszcza w Polsce i Czechosłowacji1. Aczkolwiek tu pojęcie społeczeństwa obywatelskiego otrzymało nowe życie, to warto określić specyfikę procesu konstruowania civic society w Europie Środkowej, który składa się z 4 etapów: obronny, etap wyłanianie się, mobilizacja oraz instytucjonalizacja. Pierwsze dwa etapy były ukształtowane przez komunistyczny reżim posttotalitarnych systemów społecznych. Wręcz na etapie mobilizacji oraz instytucjonalizacji charakter społeczeństwa obywatelskiego jest unikatowy dla każdego z krajów i zależy głównie od historycznych przesłanek, politycznej kultury … osobnych form nacjonalizmu oraz społecznego kontekstu instytucjonalnego rozwoju2. Dlatego zwróćmy uwagę na interesujące nas kraje (Czechy, Słowację, Węgry, Rumunię) osobno.
    Czechy. Tradycja społeczeństwa obywatelskiego w Czechach bierze swój początek w XIX wieku. Za komunizmu większość organizacji pozarządowych podporządkowywały się państwu i w rezultacie prawie przestały istnieć między 1948 a 1989 rokiem. Po Aksamitnej Rewolucji NGO’sy powróciły do życia i obecnie dzielą się na trzy typy:
    organizacje pozarządowe, przywrócone z czasów przedkomunistycznych;
    organizacje, istniejące za ładu komunistycznego i dziś obecne;
    organizacje, utworzone po 1989r.
    Po roku 1990 tu odnotowywał się nagły wzrost ilości organizacji pozarządowych. W ciągu 10 lat początkowy entuzjazm społeczny stopniowo zaniknął i ostatnio jest widoczny spad w działalności NGO’s. Obecnie największa aktywność społeczna jest obserwowana w dużych miejskich centrach jak Praga, Brno i jest ona skierowana na rozwiązywania problemów w sferze ochrony zdrowia oraz polityki wobec migrantów czy mniejszości narodowych, zwłaszcza w nawiązywaniu kontaktów między lokalnymi władzami a przedstawicielami Romskiej ludności. Według raportów Freedom House, Czechy jak i pozostałe kraje Europy Środkowej, mają status wolnych państw, w których przestrzega się prawa człowieka, ale wciąż tu jest odczuwalny wpływ komunistyczny. Jednak działalność owych organizacji często jest finansowana przez państwo oraz UE3. Spośród podstawowych zasad działania Unii Europejskiej dwie wydają się szczególnie istotne dla rozwoju społeczeństwa obywatelskiego: subsydiarność oraz regionalizacja 4. Freedom House akcentuje, że istnienie w tych krajach społeczeństwa obywatelskiego jest zasługą Unii Europejskiej5.
    Słowacja. Słowacja ma długą historię budowy społeczeństwa obywatelskiego w postaci licznych, ale małych asocjacji. Chociaż duże organizacje, oparte na współczesnym społeczeństwie industrialnym, pojawiły się później, one stały się dobrze ugruntowaną częścią dialogu społecznego. Niezadowolenie reżimem Mečiara spowodowało pojawienie dużej ilości organizacji pozarządowych, które skupiają się na przestrzeganiu praw człowieka, jakościach demokracji, wynikach gospodarczych, korupcji oraz porządkach obrad władz. Organizacje nadzorcze wciąż monitorują politykę władz i dość efektywnie organizują kampanie i protesty przeciwko kontrowersyjnym ustawom w sferze praw obywatelskich, dyskryminacji oraz ochrony środowiska6. Jak odnotowuje 2011 CSO Sustainability Index, na Słowacji jest widoczny postęp w konstruowaniu społeczeństwa obywatelskiego, który po skróceniu dofinansowania przez zagraniczne organizacje nieco zwolnił się7.
    Węgry. Na Węgrzech reorganizacja społeczeństwa obywatelskiego prawie już się odbyła. Ilościowe rozszerzenie oraz rozwój jakościowy społeczeństwa obywatelskiego na przykładzie modelu Zachodniego stał się jedną z głównych tendencji społecznej transformacji na Węgrzech. Węgierskie społeczeństwo obywatelskie jest dobrze zorganizowane, ale społecznie i terytorialnie asymetryczne i nadmiernie upolitycznione. Węgierski rząd powołał Narodowy Fundusz Obywatelski w roku 2003 w celu uruchomienia instytucjonalnego wsparcia dla organizacji pozarządowych.8 W dodatku obecny urząd postanowił, że w celu zwiększenie efektywności będą recentralizowane podstawowe służby edukacji oraz ochrony zdrowia od samorządu do wyższych jednostek administracji państwowej. Opór przeciwko autorytarnym próbom władzy przywrócił do życia oraz mobilizował społeczeństwo obywatelskie. W grudniu 2010r. tu odbyło się więcej pokojowych demonstracji społecznych i akcji protestu, niż w poprzednich latach, aczkolwiek one były ograniczone dla niektórych kół intelektualnych.
    Rumunia. Tradycje konstruowania społeczeństwa obywatelskiego tu są dość słabe,obecnie jest mało aktywnych i skutecznych organizacji pozarządowych. Uczestnictwo w życiu publicznym oraz dobrowolnych asocjacjach jest ograniczone. Pomimo reform, zaprowadzonych po dołączeniu do UE, stabilność instytucjonalna oraz rząd prawa wciąż są zagrożeni przez znaczny deficyt. W odróżnieniu od Bułgarii czy Serbii, rumuński komunizm był nastawiony przeciwko aktywnym, kompetentnym organizacjom pozarządowym oraz think tank’om. Organizacje obywatelskie ciągle są zmuszeni do walki o prawo głosu w podejmowaniu decyzji politycznych. Wraz ze wzrastaniem życiowych standardów, rozszerzaniem się sektora obsługi stopniowo musi wzrastać rola i pozycja organizacji pozarządowych. Przeszkadza temu wysoki poziom korupcji. Zdaniem BTI kluczowym problemem Rumunii jest raczej niechęć niżeli brak mocy czy narzędzi do pokonania korupcji9. Potwierdzeniem tego jest ranking Corruption Perceptions Index (CPI) , według wyników którego Rumunia posiada 66 pozycję, mając 44 punkty w rankingu (dla porównania Czechy posiadają 54 pozycję (49p.), Słowacja – 62 (46 p.), Węgry – 46 (55p.)10
    Biorąc pod uwagę wyniki wyżej wymienionych badań oraz rankingów i dostępne opracowania ekspertów w dziedzinie społeczeństwa obywatelskiego, można zrobić następujące konkluzje:
    proces konstruowania społeczeństwa obywatelskiego w Europie Środkowej jest mocno uwarunkowany przez komunistyczne wpływy w przeszłości oraz orientowanie się/nie orientowanie się w tym procesie na model zachodnioeuropejski;
    chociaż wszystkie państwa Europy Środkowej posiadają status wolnych państw, procesy kształcenia się społeczeństwa obywatelskiego tu nie jest jednorodne;
    moim zdaniem, najgorzej z procesem konstruowania społeczeństwa obywatelskiego jest w Rumunii, następny szczebel dzielą Słowacja i Węgry, a najlepsze warunki są w Czechach (prawdopodobnie oddziałuje tu i czynnik geograficzny).
    Bibliografia:
    1. Sowa Kazimierz Z., Społeczeństwo obywatelskie a polityka – uwagi o historycznych uwarunkowaniach i perspektywach społeczeństwa obywatelskiego w Polsce, Trzeci sektor, nr 11, 2007, s.20-36.
    2. Chimiak Galia, How individualists make solidarity work, Warszawa, 2006, s. 44.
    3. Transformation Index BTI 2012, http://www.bti-project.org/countryreports/
    4. Społeczeństwo obywatelskie a polityka – uwagi o historycznych uwarunkowaniach i perspektywach społeczeństwa obywatelskiego w Polsce, Trzeci sektor, nr 11, 2007, s.20-36.
    5. Freedom in The World 2013, http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/FIW%202013%20Booklet%20-%20for%20Web_0.pdf
    6. Transformation Index BTI 2012, http://www.bti-project.org/countryreports/
    7. The 2011 CSO Sustainability Index for Central and Eastern Europe and Eurasia, http://www.usaid.gov/what-we-do/democracy-human-rights-and-governance/europe-eurasia-civil-society
    8. Hadzi-Miceva Katerina, Prawne i instytucjonalne mechanizmy współpracy organizacji pozarządowych w Chorwacji, w Estonii i na Węgrzech [w:] Organizacje pozarządowe. Dialog obywatelski. Polityka państwa / pod red.Marka Rymszy, Warszawa, 2007, s. 21-63.
    9. Transformation Index BTI 2012, http://www.bti-project.org/countryreports/
    10. Corruption Perception Index 2012http://www.transparency.org/cpi2012/in_detail

  5. Społeczeństwo obywatelskie – gdzie najtrudniej je tworzyć?

    Aby dać objektywną odpowiedź na pytanie „w którym z krajów Europy Środkowej najtrudniej jest tworzyć społeczeństwo obywatelskie”, należy wziąć pod uwagę następujące aspekty:
    1. tło historyczne (krótka perspektywa historyczna) społeczeństwa obywatelskiego w krajach Europy Środkowej (Węgry, Polska, Słowacja, Rumunia, Czechy) do roku 1989:
    2. kryteria, które w pewnym stopniu są istotne i wskazują na efektywność funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego w kraju;
    3. ogólna ocena współczesnej sytuacji w wymienionych państwach.
    W trakcie analizy perspektywy historycznej możemy zauważyć, że państwa Europy Środkowej mają dość skomplikowaną i kontrastującą przeszlość w rozwoju systemów politycznych i społeczeństwa obywatelskiego. Historycznie w mniejszym lub większym stopniu one akceptują ideę budowania demokratycznego społeczeństwa i ustanowienia systemów liberalnych oraz parlamentarnych. Scena polityczna w państwach Europy Środkowej charakteryzuje się zróżnicowaniem. Warto również zwrócić uwagę na ten fakt, że początkowo tradycje parlamentaryzmu w tych krajach były słabo rozwinięte. Przez pewien czas państwa istniały w ramach reżimów autorytarnych, one mają wspólną komunistyczną przeszłość, mimo że w nich został zrealizowany wariant „soft-komunizmu”.
    Zgodnie z typologią państw, opartą na ocene sektora społeczeństwa obywatelskiego, która była zaproponowaną przez L. Salamona (profesora Uniwersyteta Johnsa Hopkinsa, dyrektora Centrum badań społeczeństwa obywatelskiego) i jego współautorzy, rozpatrywane państwa Europy Środkowej (Węgry, Polska, Słowacja, Rumunia, Czechy) przy pewnych założeniach mogą być klasyfikowane jako kraje „opóźnionego/ odroczonego modelu demokratyzacji” [1].
    Kraje tego obszaru w retrospektywie historycznej można warunkowe podzielić na dwie grupy: 1) Polska, Węgry, 2) Czechosłowacja, Rumunia. Główną podstawą tego podziału może być charakter zmian i moment przełomowy, który nastąpił w Polsce i na Węgrzech w 1956 roku, podczas gdy zmiany przeprowadzone w Czechosłowacji i Rumunii były stopniowe przy zachowaniu ciągłości władzy. Ten fakt, w pewnym stopniu uwarunkowywa i charakteryzuje aktywność społeczeństwa obywatelskiego w państwach rozpatrywanych. Do roku 1989 pojęcie „społeczeństwo obywatelskie” było często identyfikowane z pojęciem „opozycja antykomunistyczna” [2].
    Po roku 1989 państwa rozpatrywane wracają do tradycji demokratycznych i rozwiją się w tym kierunku. Po upadku Związku Radzieckiego kraje Europy Środkowej wracają do tradycji demokratycznych i rozwiją się w tym kierunku. Jako momenty przelomowe dla państw analizowanych mogą być również wymienione wchodzenie do NATO i Unii Europejskiej, co stało się impulsem do przemian i transformacji społeczeństwa obywatelskiego.
    W czasach współczesnych coraz częściej powstaje problem kształtowania i rozwoju wspólnego społeczeństwa obywatelskiego w skali zjednoczonej Europy (raczej niż społeczeństwa obywatelskiego na poziomie nacjonalnym/lokalnym). Jest to spowodowane wpływem i pogłębieniem obecnych tendencji integracyjnych [3].
    Kryteria, które wskazują na efektywność tego czy innego procesu, najczęściej stanowią podstawę zintegrowanych wskaźników/ indeksów. One mogą być wykorzystane dla celów oceny ilościowej stanu i rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w krajach rozpatrywanych. Z pewnością można stwierdzić, że każdy indeks jest uproszczeniem rzeczywistości. Niemniej jednak on odzwierciedla obiektywne (podstawowe) procesy i trendy.
    Pojęcie „społeczeństwo obywatelskie” liczy się w wysokim stopniu elastycznym [4], więc zakres charakteryzujących jego parametrów może być dość szeroki. Do przeprowadzenia analizy wybrane następujące integralne wskaźniki, ktore są kluczowe i wprost proporcjonalne rozwoju praw i swobód obywatelskich w analizowanych państwach:
    1. Indeks amierykańskiej pozarządowej organizacji broniącej praw człowieka „Freedom House”, która specjalizuje się w badaniach politycznych praw i wolności z roku 1978 („Wolność w świecie 2013″/”Freedom in the World 2013”).
    Podsumowując wyniki raportu 2013 roku, można zauważyć, że wszystkie omówione kraje Europy Środkowej uzyskały status „wolny” i, za wykluczeniem Rumunii i Węgier, posiadają najwyższy poziom wolności politycznych i obywatelskich [5].
    Nawiązując do wcześniejszego raportu z 2012 roku, możemy zauważyć pozytywne tendencje w dziedzinie swobód obywatelskich i praw politycznych na Słowacji, ale ich wpływ i wydajność były niewielkie. W tym samym okresie czasu Węgry wyróżniają niesprzyjające tendencje [6].
    Obecnie Rumunia i Węgry są najbardziej krytykowane przez „Freedom House”, ponieważ „rządy tych państw psują albo osłabiają demokratyczne rozwiązania przyjęte przed przystąpieniem do UE”. Dane aktualnych raportów wskazują na to, że kraje Europy Środkowej mogą być podzielone na dwie grupy: 1. państwa, które osiągnęli najwyższe wyniki w obszarze społeczeństwa obywatelskiego (Czechy, Polska, Słowacja) i 2. państwa, które są nieco w tyle (Węgry, Rumunia). Więc społeczeństwo obywatelskie w krajach pierwszej grupy jest „bliskie ideału”.
    2. „Organizacja społeczeństwa obywatelskiego (CSO): Indeks zrównoważonego rozwoju dla Europy Środkowej, Europy Wschodniej i Eurazji” („Civil Society Organization (CSO) Sustainability Index for Central and Eastern Europe and Eurasia”), 2011, który był proponawany Amerykańskiej Agencjej ds. Rozwoju Międzynarodowego (USAID, United States Agency for International Development) i publikowany przez ponad 15 lat. (Do 2011 roky indeks był nazywany jako”Indeks zrównoważonego rozwoju organizacji pozarządowych” („Non-Governmental Organization Sustainability Index”).
    Na podstawie tego wskaźnika można wnioskować, że pozycja Polski wśród krajów Europy Środkowej jest wiodącą (wielkość wskaźnika – 2,2), podczas gdy pozostałe kraje charakteryzują się opóźnieniem (Węgry- 2,8, Rumunia -3,5) [7]. W przypadku Rumunii dewiacja jest istotna.
    3. Poszczególne indeksy, które są przedstawione w „Pierwszym europejskim badaniu jakości życia: Uczestnictwo w społeczeństwie obywatelskim” („First European Quality of Life Survey: Participation in civil society”), opublikowanym przez Europejską Fundację ds. na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy („European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions”) w roku 2006. Te badania są wcześniejsze, ale bardziej wszechstronne.
    Następujące indeksy mogą wskazywać na stan społeczeństwa obywatelskiego w krajach analizowanych. (W nawiasach jest podany ranking państw, poczynając od kraju, który zajmuje pozycję lidera).
    – „Indeks nieformalnych stosunków społecznych w poszczególnych krajach” / „Index of informal social relations by country” (Czechy, Rumunia, Polska, Węgry)
    – „Indeks dobrowolnego uczestnictwa, według kraju”/ „Index of voluntary participation, by country” (Czechy, Polska = Węgry, Rumunia)
    „Uczestnictwo polityczne w kraju” / „Political participation by country” (Rumunia, Słowacja, Węgry, Czechy, Polska)
    „Korzystanie z Internetu w poszczególnych krajach” / „Internet use by country” (Czechy, Słowacja, Polska, Rumunia, Węgry)
    „Znajomość języka angielskiego według kraju” / „Knowledge of English language by country” (Czechy, Rumunia, Słowacja, Polska =Węgry)
    „Średnie zadowolenie z życia w poszczególnych krajach” / „Average life satisfaction by country” (Czechy, Rumunia = Polska, Słowacja, Węgry) [4]
    Na podstawie tej analizy można zauważyć, że Węgry są w pozycji outsidera wśród krajów Europy Środkowej.
    4. Wskaźniki rozwoju społecznego na podstawie Raportu o Rozwoju Społecznym 2013 roku („Human Development Report 2013”) stwierdzają istotną lukę w przypadku Rumunii. Kraj zajmuje 56. miejsce w rankingu państw, podczas gdy Republika Czeska – 28, Słowacja – 35, Węgry – 36, Polska – 39) [8].
    5. „Globalny indeks percepcji korupcji” 2012 („Global Corruption Perceptions Index”).
    Według tego wskaźnika, Rumunia jest również ostatnią w rankingach przy prowadzeniu analizy krajów Europy Środkowej. Niemniej jednak, desynchronizacja wskaźników nie jest tak szeroka, jak w przypadku wskaźnika rozwoju społecznego. Polska utrzymuje pozycję lidera w EŚ (41 miejsce w rankingu), następne są Węgry (46), Czechy (54), Słowacja (62) [9].
    Oceniając aktualną sytuacje społeczeństwa obywatelskiego w kontekście każdego z rozpatrywanych krajów Europy Środkowej, zauważym następujące cechy charakterystyczne:
    1. Słowacja
    Kraj, który przez pewny czas był nazywany „czarną owcą postkomunistycznej Europy Środkowej”, zdążył w warunkach tworzenia państwowości i społeczeństwa demokratycznego, osiągnąć istotnych wyników w budowie skutecznego społeczeństwa obywatelskiego. Ten fakt często nazywają „małym cudem”[7].
    2. Polska
    Podczas wyborów parlamentarnych w 2011 roku wiele liderów partyjnych podkreślali potrzebę wzmocnienia społeczeństwa obywatelskiego i organizację debat organizacji pozarządowych podczas Ogólnopolskiego Forum, co wskazuje na istnienie pozytywnych tendencje w danym obszarze [7].
    3. Węgry
    W 2011 r. na Węgrach byly proponowane i wprowadzone zmiany do Konstytucji, obecnie w pogarszających się warunkach ekonomicznych wchodzą w życie pewne uzupełnienia o charakterze restrykcyjnym [6].
    4. Czechy
    Sytuacja w Czechach jest najbardziej stabilna ze wszystkich krajów regionu. Społeczeństwa obywatelskiego w Republice Czeskiej jest bardzo zróżnicowane, jego przedstawiciele działają w zróżnicowanych warunkach [7].
    5. Rumunia
    Niektóre naukowcy uwazają, że w tym kraju była dokonana próba nic nie zmieniać. Rumunia odstaje od pozostalych państw Europy Środkowej według szeregu wskaźników rozwoju społeczeństwa obywatelskiego, opublikowanych przez organizacje międzynarodowe.
    Wejście Rumunii do Unii Europejskiej w 2007 roku nie doprowadziło do znacznej poprawy stanu w obszarze rozpatrywanym, ponieważ pewne wymagania UE, dotyczące nasilenia reform prawnych i antykorupcyjnych, nie zostały zrealizowane. Obecnie w kraju przyjęte akty prawne, które znacznie pogarszają stan społeczeństwa obywatelskiego (ograniczają wolności zgromadzeń i konkurencji). Na przykład, w 2011 została uchwalona nowa ustawa (Ustawa o Dialogu Społecznym), która jest bardzo restrykcyjna dla działalności związków zawodowych [7].
    Podsumowując stan społeczeństwa obywatelskiego w krajach Europy Środkowej, możemy sformułować ogólny wniosek, że pozycja Rumunii moża być scharakteryzowana jako „opóźnienie”, więc tworzenie społeczeństwa obywatelskiego w tym kraju jest najtrudniejszym. Ale również można wymienić szereg wskaźników i faktów, które wskazują na pewne negatywne tendencje w zakresie rozwoju społeczeństwa obywatelskiego na Węgrzech.
    Jednocześnie warto zwrócić uwagę, że niektórzy naukowcy uważają, że tworzenie społeczeństwa obywatelskiego ma naturalne tempo, które nie może być przyspieszone przez stymulację od góry lub z dołu.
    Bibliografia
    1. The Role and Structure of Civil Society Organizations in National and Global Governance Evolution and outlook between now and 2030, AUGUR, Challenges for Europe in the world in 2030, Project no. SSH-CT-2009-244565 (Collaborative Project), Fabrice DESSE (Fifth draft June 2012) – http://www.augurproject.eu/IMG/pdf/cso_note_provisional_draft5_june_2012.pdf.
    2. Górski, Eugeniusz ,Rozważania o społeczeństwie obywatelskim i inne studia z historii idei / Eugeniusz Górski. Warszawa : Wydaw. Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, 2003
    3. Unia Europejska a społeczeństwo obywatelskie : praca zbiorowa / pod red. Ryszarda Paradowskiego, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Nauk Politycznych i Dziennikarstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2005
    4. First European Quality of Life Survey: Participation in civil society, European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions, Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities, 2006
    5. Freedom In The World 2013: Democratic Breakthroughs In The Balance, by Arch Puddington – http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/FIW%202013%20Booklet.pdf
    6. Freedom In The World 2012 http://www.freedomhouse.org/sites/default/files/inline_images/FIW%202012%20Booklet–Final.pdf
    7. 2011 CSO Sustainability Index For Central And Eastern Europe And Eurasia, 15th Anniversary Edition, United States Agency for International Development Bureau for Europe and Eurasia Office of Democracy, Governance and Social Transition -http://transition.usaid.gov/locations/europe_eurasia/dem_gov/ngoindex/reports/2011/2011CSOSI_Index_complete.pdf#page=191
    8. Summary. Human Development Report 2013. The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World. Published for the United Nations Development Programme (UNDP) – http://hdr.undp.org/en/reports/global/hdr2013/download/
    9. Transparency International Full Source Description Corruption Perceptions Index 2012 – http://www.transparency.org/cpi2012/in_detail

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s